KPI cho công nhân sản xuất: đánh giá người đứng máy bằng dữ liệu máy, thưởng thế nào cho công bằng

KPI cho công nhân sản xuất thường gồm những gì

Các bảng KPI mẫu hay gặp cho công nhân trực tiếp sản xuất thường có năm nhóm: sản lượng so với kế hoạch, tỷ lệ lỗi, tuân thủ quy trình, đi làm đúng giờ, và an toàn lao động. Không nhóm nào sai. Vấn đề nằm ở nhóm nặng ký nhất — sản lượng: con số đó chịu ảnh hưởng của rất nhiều thứ ngoài tầm tay người đứng máy.

Nhìn một ca 8 tiếng của một máy sẽ thấy rõ:

Trong 480 phút, 60 phút là giờ nghỉ theo lịch và 60 phút máy dừng vì chờ vật tư, hỏng máy. Người đứng máy chỉ thực sự quyết định cách máy chạy trong 360 phút còn lại: chạy có đủ nhịp không, và làm ra bao nhiêu hàng đạt. Chấm sản lượng cả ca là chấm luôn 120 phút mà người đó không quyết định được.

OEE tách được phần của máy và phần của người

OEE (hiệu suất thiết bị tổng thể) là tích của ba tỷ lệ. Điều ít ai để ý: ba tỷ lệ đó không cùng một chủ.

• A% — khả dụng: máy chạy được bao nhiêu phần thời gian. Nó giảm khi máy hỏng, thiếu vật tư, chờ lệnh, đổi khuôn theo kế hoạch — những thứ thuộc về bảo trì, kho, kế hoạch sản xuất.
• P% — hiệu suất: khi máy chạy, nó chạy nhanh bằng bao nhiêu phần so với chu kỳ chuẩn của đúng mã hàng đó. Chạy chậm, dừng vặt, thao tác chậm đều kéo P xuống.
• Q% — hàng đạt: trong số làm ra, bao nhiêu phần đạt chất lượng.

Quan điểm của chúng tôi: A% là khách quan với người đứng máy, nên không nên đưa vào KPI cá nhân. P% và Q% là phần người đó quyết định, nên KPI người đứng máy = P% × Q%. Đó không phải cách duy nhất — mục "các góc nhìn khác" bên dưới trình bày những cách khác mà nhiều nhà máy đang dùng.

Năm cái bẫy làm KPI người đứng máy thành bất công

1. So sản lượng thô giữa hai mã hàng khác nhau

Anh A và chị B cùng ca, máy của hai người cùng chạy 360 phút. Anh A chạy mã hàng có chu kỳ chuẩn 90 giây, chị B chạy mã hàng 30 giây:

Chấm theo sản lượng thì chị B gấp ba anh A. Nhưng cả hai đều chạy máy đạt 90% nhịp chuẩn: P = 90 giây × 216 ÷ 21.600 giây = 90%, và 30 giây × 648 ÷ 21.600 giây = 90%. Chênh lệch sản lượng là chênh lệch giữa hai mã hàng, không phải giữa hai người. ⇒ Mỗi mã hàng phải có chu kỳ chuẩn riêng; không có nó thì KPI luôn thưởng cho người được xếp chạy mã dễ.

2. Bộ đếm của máy đếm chu kỳ, không đếm thành phẩm

Một điều hay bị bỏ sót khi đi khảo sát thực tế: con số trên bộ đếm của máy là số lần máy chạy hết một chu kỳ, gồm cả những chi tiết hỏng. Không trừ hàng hư thì KPI tính cả hàng hỏng thành thành tích. Với khuôn nhiều lòng, một chu kỳ lại ra nhiều sản phẩm — phải nhân thêm số sản phẩm mỗi chu kỳ.

Chị B đếm 648 chu kỳ, 20 cái hư: hàng đạt là 628, Q = 628 ÷ 648 ≈ 96,9%. Anh A đếm 216, 4 cái hư: Q ≈ 98,1%. Nhân lại: KPI anh A ≈ 88,3%, chị B ≈ 87,2% — anh A nhỉnh hơn một chút, nhờ ít hàng hư hơn. Đó là thứ sản lượng thô không bao giờ cho thấy.

3. Tính cả thời gian máy dừng vì lý do ngoài tầm tay người đứng máy

Máy dừng thì phải biết vì sao — và từng lý do phải được gán sẵn cho ai. Ở một nhà máy có máy CNC và máy dập, bộ mã dừng máy có 31 mã, chia theo nhóm: máy móc, vật liệu, thiếu người, dao và khuôn, cài đặt, việc phụ (đo, đóng gói, vận chuyển, họp). Bộ mã chia theo nguyên nhân, còn ai chịu trách nhiệm thì nhà máy phải tự thống nhất thêm. Một cách chia gợi ý:

Dòng cuối là cái bẫy hay gặp nhất: nếu phần lớn phút dừng "chưa rõ lý do", mọi phép chia ở trên đều thành đoán. Vì vậy tỷ lệ phút dừng có lý do nên là một điều kiện trước khi xét KPI, chứ không phải chuyện phụ.

4. Lấy trung bình cộng các phần trăm

Một người làm hai ca. Ca đầu máy chạy 400 phút, P = 95%. Ca sau máy hỏng gần hết, chỉ chạy được 40 phút, P = 60%:

Trung bình cộng cho 40 phút nặng ngang 400 phút, và phạt người đó vì một ca máy hỏng. Cách đúng là cộng rồi mới chia: tổng phút chuẩn đã làm (380 + 24 = 404) chia cho tổng phút máy chạy (440) ≈ 91,8%. Q cũng vậy: tổng hàng đạt chia cho tổng sản lượng, không lấy trung bình các Q.

5. Chu kỳ chuẩn đặt sai

Nếu P của một ca vượt 100%, gần như chắc chắn không phải người đó làm nhanh bất thường, mà là chu kỳ chuẩn đặt dài hơn thực tế (hoặc số sản phẩm mỗi chu kỳ khai sai). Một số hệ thống kẹp P ở trần 100% để số không vượt trần — khi đó dấu hiệu cần để ý là những ca P đứng yên đúng 100% kéo dài. Chu kỳ chuẩn sai ở mã nào thì mọi KPI chạy mã đó đều sai theo, nên sửa chu kỳ chuẩn trước khi gắn KPI với tiền.

Các góc nhìn khác nhau về KPI người đứng máy

Không có một công thức được cả ngành công nhận. Dưới đây là những cách đang được dùng, mỗi cách một điểm mạnh và một rủi ro:

Ở một nhà máy có máy CNC và máy dập mà chúng tôi từng làm việc cùng, hiệu suất P được so theo mã nhân viên và theo mã hàng — đó là quy tắc riêng của nhà máy đó, và là một lựa chọn hợp lý khi chất lượng được kiểm ở khâu khác.

Hai quan điểm có uy tín đáng biết khi chọn:

• OEE ra đời trong TPM (bảo trì năng suất toàn diện, Seiichi Nakajima) như một thước đo tổn thất của thiết bị, để tìm chỗ cần cải tiến — không phải để chấm điểm con người. Dùng nó cho KPI cá nhân là mượn công cụ sang một việc khác, nên phải tách phần của máy ra trước.
• W. Edwards Deming cho rằng phần lớn vấn đề — ông ước lượng khoảng 94% — nằm ở hệ thống do quản lý thiết kế, không ở người làm. Đó là lý do mọi bẫy ở mục trên đều là bẫy dữ liệu và quy tắc, không phải bẫy con người: sửa hệ thống đo trước khi xếp hạng người.

Còn tiêu chuẩn quốc tế ISO 22400-2 (bộ định nghĩa KPI cho điều hành sản xuất) định nghĩa khả dụng, hiệu suất, tỷ lệ hàng đạt và OEE cho đơn vị sản xuất — tức máy hoặc chuyền. KPI gắn với con người trong bộ đó là hiệu quả lao động (worker efficiency): tỷ lệ thời gian làm việc cho lệnh sản xuất trên thời gian có mặt. Tiêu chuẩn không quy định nên xét thưởng bằng chỉ số nào — đó là quyết định của từng nhà máy.

Bảng KPI mẫu cho công nhân sản xuất

Một bảng KPI cho người đứng máy nên có cả phần đo được từ máy lẫn phần do quản lý đánh giá. Trọng số dưới đây là ví dụ để bắt đầu, không phải chuẩn:

Biểu đồ dưới đây lấy từ mẫu Excel kèm bài, tính cho ba người trong năm ngày làm việc:

Mẫu Excel có ba trang: nhật ký ca (mỗi dòng một người × một ca × một máy × một mã hàng, có sẵn công thức A, P, Q và cột "cần xem" tự đánh dấu P > 100% hoặc thiếu lý do dừng) · tổng hợp theo người (cộng rồi mới chia, điều kiện xét thưởng, bậc thưởng ví dụ) · hướng dẫn. Dữ liệu điền sẵn là dữ liệu mẫu; hai dòng đầu là anh A và chị B trong bài.

Tải mẫu KPI cho công nhân sản xuất (Excel)

Nối KPI với thưởng năng suất: một cách làm đề xuất

Gắn KPI với tiền là bước dễ làm hỏng nhất, vì từ lúc đó mọi sai số của dữ liệu đều thành tiền của một người cụ thể. Nếu nhà máy muốn làm, đây là trình tự chúng tôi đề xuất — một cách làm, không phải công thức chuẩn:

Dữ liệu lấy từ đâu

Làm bằng sổ giao ca và Excel được — mẫu kèm bài dùng đúng cách đó. Cái khó là độ tin của số: phút dừng ghi nhớ lại cuối ca, sản lượng chép tay từ bộ đếm, và không ai chắc giờ nào ai đứng máy nào.

Khi lấy thẳng từ máy thì các câu hỏi đó có lời đáp. Ở nhà máy có máy CNC và máy dập nói trên, công nhân quét mã khi bắt đầu ca ngay tại máy, và mã trên lệnh sản xuất mang sẵn chu kỳ chuẩn của mã hàng — nên mỗi giờ máy chạy đều biết ai đứng máy, chạy mã gì, chuẩn bao nhiêu giây, dừng bao lâu và vì sao.

Samitech làm phần mềm và IoT cho nhà máy sản xuất, trong đó có thu thập dữ liệu máy và OEE. Xem thêm các nhóm giải pháp ở trang giải pháp, hoặc đọc bài check sheet là gì — phần chất lượng của cùng câu chuyện.